De Propagandist

De Propagandist is een Nederlandse documentaire over Jan Teunissen: een zelfverklaarde filmtsaar tijdens de bezetting door de Duitsers.

Bewaarde interviews

Jan Teunissen kwam uit een rijke familie. Hij wilde films maken en dit ook blijven doen tijdens de oorlog. Dus sloot hij zich aan bij de NSB (De Nationaal-Socialistische Beweging ) en maakte propagandafilms van wel heel laag allooi. Hierbij gaf hij Nederlandse filmmakers “de kans” om met film bezig te blijven, zoals Reinier Meijer, maar de thema’s die ze aankaarten stonden in het teken van de Duitse propagandamachine. Hoe dit gebeurde en welke impact het had en niet had, laat de documentaire mooi zien.

Het geheel is gebaseerd op interviews van Rolf Schuursma, die meer dan zeven uur aan gesproken materiaal had waarin hij Jan Teunissen, na de oorlog en zijn gevangenschap, over die periode sprak. Naast Rolf die hiervoor in beeld komt, zien we Egbert Barten, directeur van het GDI, die als filmhistoricus duiding brengt in de film en zelf verschillende filmmakers uit die periode interviewde.

De filmtsaar

Regisseur Luuk Bouwman weeft zo het verhaal van deze Nederlandse filmmogul aan elkaar vanaf het begin van zijn carrière, als zoon van een rijke antiquair, als volwassen man die zware kritiek te verwerken kreeg na zijn eerste langspeelfilm “Willem van Oranje” (1934) en als filmbaas wanneer hij tijdens de Tweede Wereldoorlog mee heult met de Duitsers om toch maar de Nederlandse films te kunnen blijven maken, of het nu propaganda was of niet, want: “Elke film vertelt toch een verhaal,” waarbij hij trachtte zijn keuzes goed te praten.

Maar de filmindustrie zelf werd overgenomen door het Duitse UFA en het moesten Duitse films zijn, dus de Nederlandse speelfilm kwam er niet aan bod. Tenzij propagandafilms en daar werd hij de grote man achter, met contacten tot Riefenstahl en Goebbels toe.
“Ik was de filmtsaar,” zegt hij lachend in het interview.

Tot de oorlog ten einde komt en hij zich voor zijn daden moet verantwoorden, wonderwel heeft men het vooral over zijn acties waarbij hij journalisten die kritisch waren de mond snoerde en bioscopen met Joodse eigenaren doorverkocht, maar ging het niet zozeer over zijn propagandafilms. Hij komt er nog licht van af met een straf van drie en een half jaar, en 10 jaar verbod op het maken van films.

Zwarte beelden

We zien zwart-wit mooi ingescande archiefbeelden naadloos vermengd met recent gefilmde beelden van het mooie Nederland , gesprekken en fragmenten – die er keihard inhakken – uit propagandafilms,  stukken uit de animatiefilm Reynaert De Vos – erg pijnlijk om te zien – terwijl Rolf en Egbert commentaar geven in mooie sobere shots. Hun reacties en kennis over die periode geven het de nodige gelaagdheid. Ondersteund door zachte muziek en een degelijk sound design, zit je helemaal in die wereld van toen en het verhaal van de man die zonder rancune vertelt hoe hij zich inzette voor de Nederlandse filmindustrie en keuzes moest maken om zijn eigen hachje te redden.

Maar Teunissen was geen lieverdje en teerde duidelijk op aanzien, had sympathieën voor het sociaal nationalisme en een kwalijke kijk op Joodse mensen. Waarbij de “wat een tijd filmpjes”,  die toen in alle bioscopen verplicht werden vertoond, exploten waren van vooroordelen en haatzaaierij. Naar het einde toe keek ik met een steeds groter wordende verbijstering toe en werd het grimmiger en grimmiger. Het grijpt naar je strot en laat je sprakeloos achter.

Een echt zwarte bladzijde uit de Nederlandse filmgeschiedenis, die door velen verdrongen is, en gelukkig door historici en ijverige filmmakers wordt opgediept. Neemt niet weg dat er ook Nederlandse filmmakers in die tijd weigerden om mee te werken aan zulke films.

Het is dat soort film waarvan ik vind dat iedereen die gezien moet hebben, al zeker in de scholen, met de nodige omkadering natuurlijk. Wat nu gebeurt in Amerika, Rusland en nog andere landen ligt niet veraf van wat toen gebeurde. Ik hoop dan ook dat de documentaire toekomstige historici kan inspireren om door te zetten en de waarheid van de leugen te scheiden en te durven tonen.

Propaganda?

Is het dan een documentaire over propagandafilms? Ja en neen, het gaat enerzijds meer over deze figuur in die tijden en hoe hij met beeld en mens omging en zichzelf goedpraat. Het geeft je een beeld van hoe die hersenkronkels bij sommige mensen werken, en ze voor niets terugdeinzen om carrière te kunnen maken. Anderzijds krijg je wel een kijk op dat stukje filmgeschiedenis en het ontstaan van zulke propaganda en het gedachtegoed erachter. Maar het blijft breed in zijn vertelling, anders zou het… propaganda zijn.