Nosferatu (1922)

Deze expressionistische film heet volledig Nosferatu, eine Symphonie Des Grauens. Het is een stille (stomme) film van filmmeester Friedrich Wilhelm Murnau uit de beginperiode van het Duits filmexpressionisme, waarbij het in de film als een reactie ontstond na de trauma’s en de chaos die de Eerste Wereldoorlog met zich meebracht. Waarbij de film Das Cabinet des Dr. Caligari (1920) van Robert Wiene de grote trendsetter was.

Een kleine voorgeschiedenis

Nosferatu zag ik voor het eerst in het filmmuseum te Brussel, onder begeleiding van een pianist, met naast me een zwerver die er toen nog goedkoop een dutje kwam doen in de late namiddag. De film maakte een grote indruk op me: heel de setting, het duistere, de zware contrasten en de figuur van Nosferatu, het voelde beklijvend aan en was zo anders dan ik voorheen al gezien had, dat ik erna besliste om mijn eindwerk op het Rits te maken in het teken van het Duits expressionisme (de wereld van de man), in contrast met het impressionisme (dat de wereld van de vrouw moest voorstellen).

Het ging zelfs zo ver dat ik me als een expressionist – in mijn jonge jaren – ging kleden, lange zwarte jas – gemaakt door mijn moeder – en een donkere hoed van mijn grootvader. Maar als je het niet wist, had je kunnen zeggen dat ik een new wave fan was. Wat ook wel paste bij dit genre van film.

Ik vind het hele expressionistische oeuvre nog altijd sterk, met Der Golem (1920) van Paul Wegener (waar Murnau inspiratie uit putte), Murnau’s Faust (1926) en Fritz Lang zijn  beklemmende Der Müde Tod (1921).

Wat valt op? Het spel met licht en schaduw, de kleding, de decors die door echte kunstenaars werden gemaakt, de uitgesproken expressie van het acteren met de groteske maquillage en de duistere verhalen. Een eigenzinnige filmwereld die een grote invloed had op vele filmmakers daarna en natuurlijk op het horrorgenre. Murnau zelf verhuisde naar Amerika in 1926 en maakte er nog de klassieker Sunrise (1927) die tijdens de allereerste Oscaruitreiking in 1929 de Oscar won voor meest unieke en artistieke film.*

Maar goed, het toeval wilde dat ik deze Kerst een trip naar Berlijn ondernam samen met het gezin en ik plots een affiche van Nosferatu zag hangen, waarop stond dat ze het dat weekend zouden vertonen met een live orkest! Mijn dochter, die eveneens filmfan is, ging meteen akkoord om samen met me de film te (her)ontdekken.

Babylon bioscoop Berlijn

Hij draaide in het Babylon Berlin** een oude historische bioscoop (1929), gebouwd in de Nieuwe Zakelijkheid-stijl. Nu is het na de restauratie eind 21^ste eeuw opnieuw een mooi monument. Geen gigantisch complex zoals de Kinepolis en Pathé zalen, maar een prachtige bioscoop waar gemikt wordt op een cinefiel publiek en een eigenzinnige programmatie de zaal doet vollopen.

Gaande van oude klassiekers tot arthousefilms die nauwelijks in de bioscoop verschijnen, en hier wel een kans krijgen. En dit is ook hoe het werkt, en hoe ik de toekomst van de cinema nog zie. De grote commerciële producties die lokken misschien een week of twee wat volk, maar verhuizen al snel naar de streamingdiensten, en die kleine kwalitatieve verhalen die echt iets vertellen over la condition humaine komen in kleine filmhuizen en lokken de echte liefhebber van de zevende kunst.

Die avond stonden rijen van mensen aan te schuiven om deze film te zien, het gaf me een warm en hoopvol gevoel. Ja, niet al wat oud is, is daarom passé, het mooie kan blijven bestaan en mensen samenbrengen.

Goed, even weg van de nostalgie. Een zeer divers publiek nam plaats in de grote zaal, met balkon en in Art Deco beklede attributen. Opzij stoffen wanden, vooraan nog een echt filmgordijn en een grote bak voor het podium waarin een orkest zat. Een voorstelling onder begeleiding van het Babylon Orchester Berlin.

We nestelden ons met de laatste tickets achteraan op klapstoeltjes die waren bijgezet
en lieten ons betoveren door de sfeer uit de gouden tijden.

Nosferatu, de allereerste en de beste

Het verhaal is alom gekend, een vampier uit Transsylvanië wil in de Duitse stad Wisborg*** zijn intrede nemen, een jonge makelaarsassistent, Thomas Hutter, moet bij
hem de papieren in orde komen maken. De oude vampier ziet de foto van diens verloofde
en raakt geobsedeerd door haar, een nieuw doelwit voor de vampier. De jonge Hutter weet amper te ontsnappen. Hij wil zijn geliefde waarschuwen, maar de graaf is al onderweg met een schip en doodskisten vol ratten naar Wisborg. Het schip komt tenslotte aan, de bemanning is gestorven aan wat lijkt op de pest. Orlok zet zijn missie verder en trekt de stad in.

Nosferatu is een variatie op het Dracula verhaal van Bram Stoker, omdat regisseur Murnau  de filmrechten niet kreeg van de Stoker familie. Hij maakte er een apart figuur van, onder de naam Graaf Orlok en gaf er zijn eigen draai aan, vol met occulte elementen.

Zoals ik al aangaf bulkt de film van een indrukwekkende fotografie, spel met licht en schaduw en een heerlijk enge maquillage van Max Schreck, die dit statisch en hypnotiserend brengt, als Graaf Orlok. Wat mij betreft nog altijd de meest geslaagde vampier, daarna komt de versie van Werner Herzog (1979) en tot slot de recente versie van Robert Eggers (2024).

Review anno 2026

Nu ik het zoveel jaar later opnieuw zag, was het nog steeds genieten, maar kwam het minder eng over. Toch blijft het sfeervol en subtieler dan veel hedendaagse griezelfilms. Enkel de intrede van de graaf in het stadje, die zijn eigen kist draagt door de straten, kwam wat lachwekkend over. Wat op zich wel deugd doet, na alle intense scènes. Het “overdreven” acteren is natuurlijk even wennen als je het niet gewoon bent, maar de sfeer neemt je snel mee en omdat het geheel zo een eigen stijl heeft, vergeet je snel dat je nu naar een andere soort acteren kijkt dan wat je gewoon bent.

Uiteindelijk gingen mijn dochter en ik helemaal bezeten van filmplezier naar buiten. De tonen van het orkest nog in ons hoofd nazinderend, de schaduwen volgend in de straten van een donker en koud Berlijn, en de tram zoekend op weg naar de Airbnb.

Als je de kans krijgt deze klassieker te zien (hij staat op YouTube,link!) doe dit
dan eerst en vooral in de beste omstandigheden, in een filmmuseum, in een filmzaal die de betere film programmeert of in de best mogelijke kwaliteit thuis. Iets wat ik voor elke klassieker aanraad. Maar bekijk hem zeker eens, ongedwongen en open voor wat aan de basis lag van vele vampierenfilms.

Trailer

Bronnen

* bron Oscars: https://nl.wikipedia.org/wiki/1ste_Oscaruitreiking#Drama

**bron Babylon: https://en.wikipedia.org/wiki/Kino_Babylon

Extra

*** Wisborg is een fictieve stad, maar als je naar Lübeck en Wismar reist zal je enkele gebouwen uit de film terugvinden.

Een interessante link waarin het verhaal van de diverse restauraties en uitgaven op DVD en Blu-Ray staat uitgelegd: https://brentonfilm.com/nosferatu-history-and-home-video-guide

In Nederland wordt Nosferatu levend gehouden door filmjournalist Kevin Toma, die met de film en een eigen score langs de filmhuizen trekt.