In het GDI (Geoffrey Donaldson Instituut) bekijk ik af en toe samen met Egbert Barten, de eigenaar, net binnengekomen films op pellicule. Daar wordt bekeken of ze het restaureren waard zijn (indien zeldzame stukken) en of ze nog goed genoeg zijn om te bewaren. Vooral Egbert en de vrijwilligers van het instituut houden zich hier onder andere mee bezig. Ikzelf, als gast en filmliefhebber, schuif dan graag mee aan als ik in de buurt ben.
Deze “A Streetcar Named Desire” zag ik op een net binnengekomen 35 mm kopie.
De film was nog in een redelijke staat met Nederlandse ondertiteling. Het enige probleem was de “vinegar”, sommige frames hadden al last van verzuring, waardoor de projectionist af en toe de scherpte moest bijstellen. Maar goed, weg van het projectieproces en de emulsie waaruit nu eenmaal originele film bestond (en wat als creatieve keuze nog gebruikt wordt), terug naar dit juweeltje.
Stella!
Een film die hard binnenkomt, en je als publiek – ook al zag ik de film al meerdere keren – in stilte achterlaat. Het verhaal is gebaseerd op het theaterstuk van Tennessee Williams. Wat je ziet aan de film, het speelt zich op drie locaties af, in het huis van Stanley Kowalski en zijn vrouw Stella, in een arme buurt (het grootste deel) en een scène op een bowlingbaan en op een terras na een feestje, waar Stella’s zus, Blanche, een stukje van haar verleden prijsgeeft aan haar love interest Mitch.
Stella krijgt namelijk onverwacht bezoek van haar zus Blanche, die als een diva haar huis en huisgenoot bekritiseert en tegelijk inpalmt met al haar eisen en grote dure kledingkoffer. Dit dik tegen de zin van Stanley die meteen door heeft dat het een grote maskerade is. Stella wil Blanche niet zomaar het huis uitzetten, want ze zijn hun familie-eigendom kwijt en Blanche heeft duidelijk een kwetsbaar kantje en kan nu niet zomaar op straat gezet worden. Ondertussen golft zij op emoties van euforie naar intens verdriet en zorgt voor heel wat deining in het huwelijk van Stella en de agressieve Stanley. Blanche tracht een van de vrienden van Stanley, de wat oudere en naïeve Mitch, te verleiden zodat ze via hem een beetje stabiliteit vindt. De achterdochtige Stanley pluist uit wat er exact gebeurd is met Blanche in haar thuisstad. Dit zorgt voor intense conflicten waarbij Blanches masker beetje bij beetje afvalt, waarna ze volledig in een psychose wegzakt.
Hele thema’s worden hier aangekaart, die van macho mannen die hun vrouw mishandelen, die van vrouwen op zoek naar het fijnzinnige en zich tegelijk vastklampen aan het tegenovergestelde, met daarrond het thema van de mentale gezondheid. Op zich is deze film nog steeds actueel en dankzij de scherpe dialogen komt het aan als een bulldozer die over je tere ziel heen rolt.
Toppers bij elkaar
Je kan niets zeggen over deze film zonder het over de regie en het acteren te hebben. Elia Kazan als regisseur – die zelf al het theaterstuk regisseerde – weet perfect de sfeer in beeld te brengen. Er is de knappe fotografie, de belichting speelt trouwens een rol in de close-up van Blanche; in het begin werkt het verhullend, idealiserend om naar het einde toe te onthullen.
Daarnaast zijn er de acteurs met een glansrol van Vivian Leigh (Gone With the Wind) als Blanche, een weliswaar irritant personage – omdat ze haar masker zo hoog tracht te houden – maar doordat zij dat zo sterk speelt blijf je geïntrigeerd, je voelt dat er veel onuitgesproken is. In contrast daarmee staat er de nog jonge Marlon Brando als Stanley, die de rauwe eerlijkheid van het fysieke in animaal brommende, mompelende en strompelende acteren vertegenwoordigt. Je ziet hier dan ook een clash tussen twee acteerstijlen, het klassieke theatrale acteren van een Vivian Leigh, het spelen van een rol, en het inlevende methodisch acteren van een Brando.
Kim Hunter, Stella, die ook uit de Method stal kwam, mogen we hierbij niet vergeten. Stella is een heel andere persoon dan haar zus en zij speelt haar emoties dan ook anders dan Vivian Leigh, wat opnieuw perfect past bij de personages. Naar acteurskeuze toe was dit van Kazan heel gedurfd in die tijd. De Engelse grand dame Vivien Leigh tegenover de jonggewassen branie van deze acteurs plaatsen zorgt voor spektakel. Ik wil toch ook even de love interest onder de aandacht brengen, Karl Malden als Mitch, die in zijn bijrol net dat stukje tederheid en mannelijke kwetsbaarheid weet te brengen die voor mij de film in balans brengt.
Kritieken?
Ondanks mijn lofzang op dit filmspektakel en het feit dat de film meermaals bekroond werd met een Oscar voor beste vrouwelijke rol, beste vrouwelijke bijrol en mannelijke bijrol, kreeg de film indertijd niet door alle critici zo’n applaus. Men zag de meerwaarde van een verfilming niet in, want ze vonden het theaterstuk beter; waar het verhaal meer uitgediept was, of ze vonden het nog te theatraal doordat er te weinig gebruik werd gemaakt van de filmische ruimte, maar dat spreek ik graag tegen, want net door op één locatie te blijven, krijg je een huis-clos gevoel dat past bij het personage van Blanche. Ook wordt het personage van Blanche in vraag gesteld, je kan er moeilijk sympathie voor hebben door haar façade die je als kijker meteen door hebt, waardoor je meer sympathie zou kunnen krijgen voor de bruut Stanley, maar door de genialiteit van Vivien en de gelaagdheid van haar personage, raakt het je toch.
En Brando zelf? Hij kreeg niet de Oscar voor beste acteur, die ging naar Humphrey Bogart voor The African Queen. Omdat de jury nog niet klaar was voor dit soort acteren waarin de emoties onbelegen op tafel werden gelegd.*
Een historisch belangrijke film, al is het maar omwille van het acteren en een verhaal dat nog steeds leeft. Wil je even duiken in de wereld van twee heel verschillende figuren, die beiden ontsporen, dan heb je een stevige kluif aan deze klassieker!
Trailer:
* Roger Ebert over Brando: https://www.rogerebert.com/reviews/a-streetcar-named-desire-1993
Extra: op dit moment (2026) wordt het stuk opnieuw gespeeld in de Nederlandse theaters, door het Internationaal Theater Amsterdam, en dat in een hedendaagse interpratatie.
Finding out films 