Metropolis (1927)

Voorheen zag ik in het Babylon Kino te Berlijn al de originele Nosferatu, en nu kwam ik er voor Metropolis. Opnieuw met orkestbegeleiding. Naast me zat Jack, een Texaan uit Austin, die film en journalistiek studeerde en na zijn eerste jaar film als optie kon nemen. Was dit in mijn tijd mogelijk geweest, had ik wellicht hetzelfde gekozen. Na afloop was hij duidelijk fan van de film: “The best movie I’ve ever seen”, zei hij spontaan.

Oh wat heerlijk, cinema is lang niet dood!

Voor de film begon stond er een lange rij tot op de hoek van de straat aan te schuiven. Er ontstaat als het ware een nieuwe kijkcultuur: met retrospectieven, herhalingen van klassiekers op diverse formaten en onafhankelijke producties van regisseurs die echt nog iets te vertellen hebben. Ja cinema leeft, of het nu nieuwe of oude films zijn. En al zeker in Berlijn: jong, oud, eender welke kleur, gender of afkomst, iedereen geniet mee van de zevende kunst. Helemaal terecht als je Metropolis ziet, wat een geniale film was dat toen en is het nu nog altijd, bijna 100 jaar later.

Opmerkelijk is ook dat de mensen in de bioscopen hier in Berlijn flessen bier van halve liters meenemen, en niet zozeer met bakken nacho’s zoals bij ons, maar dat er nog steeds emmers vol popcorn hoogtij vieren. Waarna ze dan stevig geladen zich parkeren in de mooie met blauwe stof beklede zetels.

Tijdens het wachten was er een organist – met een orgel dat er sinds het ontstaan van de bioscoop al staat – die het publiek warm hield. De film start er pas als iedereen binnen is en dat duurt net iets langer dan in de doorsnee filmzaal. Dat nam niet weg dat de organist na het spelen op applaus mocht rekenen. En dan opende het doek en zette het orkest in. Cinema!

Een hedendaags verhaal

Dit is, bij mijn weten, de eerste film waarin een robot (en de machinisering) de ondergang van de mensheid inluidt. En daarmee verwijs ik graag naar het sterke script, geschreven door Thea von Harbou, want het is een verhaal met voldoende conflicten, lagen en een sociale bodem. Er is een bovenwereld waar de bedenkers in luxe leven en er is de onderwereld waar de arbeiders in ploegen van 10 uur wroeten om de machines in gang te houden. Tot Maria in opstand komt en de arbeiders aangeeft dat ze evenveel rechten hebben als de mensen uit de bovenwereld. De zoon van de baas van Metropolis, Freder, is diep onder de indruk van haar en wil met eigen ogen zien wat er mis gaat.

Regisseur Fritz Lang toont hoe de werkende mens tot een machine-uitvoerend wezen wordt gedegradeerd en hoe de machine zelf, een mens wordt, het zit erin nog voor er al sprake was van AI.

Maria: Head and Hands need a mediator. The mediator between head and hands must be the Heart!

Een herontdekt spektakelstuk

Deze film is een waar spektakel in drie acten, met ertussen een pauze van twintig minuten, in een totaal van tweeënhalf uur. Ik merkte wel dat er nieuwe stukken tussen zaten*, soms bekrast en wat onscherp, maar goed het leefde en bracht het verhaal nog meer tot leven. Daarnaast enthousiasmeerden de film en de muziek ook het hele publiek, wat bleek uit het gelach, de spanning en het luide applaus na afloop, voor zowel de film als het orkest. Het was wel een digitale versie (informeerde ik later bij de manager Grossman), dus geen 35 mm projectie – zoals ik toen in het filmmuseum van Brussel zag – maar een DCP afkomstig uit de in 2010 gerestaureerde versie van de Murnau Stiftung.

En ja, het is een “stomme film”, je moet erin komen als je dat niet gewoon bent, het zwart-witte, dit soort acteren, het wat versnelde rennen en het spreken zonder dat je weet wat er gezegd wordt, ook al staan er af en toe pancartes met stukjes dialoog op. Je vult het zelf verder in, door het non-verbale gebeuren tussen de acteurs, door de close-ups wanneer het nodig is, je weet wat ze zeggen en waarover het gaat, alleen de essentie verschijnt op een pancarte, daarna volg je makkelijk het geheel door licht, spel, decor en muziek.

Wat me dus opviel is dat dit echt wel een langere versie was dan die ik in de jaren negentig zag. De originele film kortte men blijkbaar drie maanden na de eerste vertoning in 1927 in tot een normalere filmlengte, zodat het ook voor het Amerikaanse publiek verteerbaar zou zijn. Na het vinden van verloren scènes in een archief in Argentinië in 2008, zaten er extra scènes bij van “Der Schmale” en bondgenoten van Freder Fredersen – nevenfiguren die eruit werden geknipt, maar wel wat vertelden over vriendschap en verraad. **

Scènes die echt een meerwaarde zijn zoals wanneer Georgy, de dubbelganger van Freder, door Der Schmale in de auto wordt getrokken, of de open liften die op en neer bewegen waarna je een inkijk krijgt in een van de stadshuizen. Al de rest herkende ik nog wel: de iconische scènes in een geweldige choreografie – alsof dit als musical bedoeld was – onder begeleiding van een orkest dat passioneel inzette op het beeld, licht en grootse decors en figuraties. Waarbij de actrice – de knap acterende Brigitte Helm – een dubbelrol speelt, die van de reddende en godsvruchtige Maria en die van de duivelse Maria, als de uitvinder haar evenbeeld gebruikt om zo zijn “machine man” om te toveren tot een levensechte vrouw die voor de instorting van Metropolis moet zorgen.

Gesamtkunstwerk

Metropolis was een baanbrekend “Gesamtkunstwerk” en inspireerde de sci-fi films daarna, je voelt dat de makers van Blade Runner, Batman, The Matrix en zelfs Star Wars ook in deze film inspiratie vonden. Visueel zie ik ook linken met zowel Tati en Chaplin: het ritme, de bewegingen, je herkent ze zowel in Modern Times (1936 – Chaplin) als in Playtime (1967 – Tati). 

Dus ja, als je de kans hebt deze op groot scherm te zien of je vindt deze in goede staat online, neem je tijd en dompel je in het tijdloze, in een visueel en muzikaal spektakel met technische hoogstandjes. Een film uit begin vorige eeuw, maar die door de manier waarop het gemaakt werd, nog vele tijden zal overleven.

Trailer

—

* https://duitslandinstituut.nl/artikel/423/klassieker-metropolis-eindelijk-compleet

** De gevonden 16 mm acten komen uit een Argentijns archief in Buenos Aires (Museo del Cine), een 35 mm nitraat kopie ooit aangekocht door een Argentijnse filmverzamelaar, die later gekopieerd werd naar 16 mm – dat was goedkoper dan een 35 mm celluloid kopie. Deze extra info staat op een Blu-ray luxe-editie uit 2018 met de extra’s over de vondst en de restauratie.